Powrót do przeszłości na podstawie powieści Julijany Matanović Zašto sam vam lagala.

Julijana Matanović chorwacka pisarka, urodzona w 1959 roku w Bośni i Hercegowinie w miejscowości Gradačac.
Od roku 1962 mieszkała w Chorwacji razem ciotką oraz z wujem –  rodzinom ojca. Z rodzicami Matanović widywała się rzadko.

Ukończyła szkołę podstawową w miejscowości Đurđenovac, następnie gimnazjum
w mieście Našice. Studiowała jugosłowiańskie języki oraz literaturę na Uniwersytecie
w Osijeku. Studia magisterskie ukończyła na Uniwersytecie w Zagrzebiu. W 1998 roku obroniła swoją pracę doktorską
pt. Povijesni roman u hrvatskoj književnosti XX. stoljeća [Powieść historyczna w literaturze chorwackiej XX wieku]. Obecnie wykłada literaturę w Chorwackiej Akademii Nauki i Sztuki w Zagrzebiu[2].

Matanović napisała wiele powieści, felietonów czy esejów.  W 1997 roku wydała swoją pierwszą, najpopularniejszą powieść pt. Zašto sam vam lagala, która stała się bestsellerem. Autorka otrzymała za nią prestiżową nagrodę Josipa i Ivana Kozarców. Inne dzieła autorki są niemniej znane, można wśród nich wymienić wiele interesujących tytułów m.in. Bilješka
o piscu, Tko se boji lika još czy O čemu ti to govoriš. Autora była również wielokrotnie nagradzana m.in. otrzymała nagrodę Kiklop, nagrodę Biser mudrosti oraz nagrodę Julije Benešića.

Mantanović bardzo często w swoich dziełach odwołuje się do wątków autobiograficznych, flagowym przykładem powieści, w której autobiografizm jest bardzo szeroko rozwinięty jest książka Zašto sam vam lagala.

Definicja autobiografizmu według Słownika Języka Polskiego jest następująca: „autobiografizm lit. <<skłonność do czerpania tematu literackiego z własnego życia,
z własnych przeżyć, pisanie o sobie i o swoim życiu>>”.[3]  Życie pisarza staje się, częścią jego twórczości i spuścizny, która przez wiele kolejnych lat będzie służyła jako swoisty pomnik historii życia danego autora.

Autobiografizm dzieli się na wiele kategorii, które charakteryzują się licznymi elementami. Możemy wyróżnić następujące typy autobiografizm: kobiecy
i męski, mistyczny, duchowy lub właściwy. Każdy z tych typów zakłada prawdziwość wydarzeń oraz ich interpretacje.

W autobiografizmie kobiecym możemy odszukać więcej niuansów, literaturę tą możną określić jako bardziej empatyczną i wykraczającą poza ramy klasycznej autobiografii. Szczegółowo opisała te cechy Anna Pekanec w tekście pt. Literatura dokumentu osobistego kobiet. Ewolucja teorii, zmiany praktyk lekturowych:

Synteza poetyki kultury i feminizmu to lekcja lektury empatycznej, wrażliwej na niuanse, świadomej konieczności negocjowania, dokonywania wymian pomiędzy (piszącymi) podmiotami a rzeczywistością poza tekstową. Dodatkowo, uwypuklone zostają zależności sfer prywatnej i publicznej, kobiet i mężczyzn, rządzących
i rządzonych[4].

Kobiece doświadczenie kształtuje i modeluje narracje autobiograficzne.  Należy również pamiętać, że przez długi czas refleksja dotycząca tego typu literatury nie uwzględniała płci. Kiedy pisarki zyskały większą popularność ich literatura porównywana i zestawiania była z literaturą męską, co skutkowało ciągłym dominowaniem nad płcią piękną. Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero podczas drugiej fali feminizmu:

Jeśli „kobiecość” tekstów była tematyzowana, przeważnie zestawiano ją z tekstami męskimi lub wtłaczano w formy, konwencje określające kobiety i role przez nie odgrywane, skodyfikowane przez mężczyzn. Potencjał emancypacyjny kobiecych autobiografii nie miał wielkich szans na urzeczywistnienie. Stopniowo sytuacja zaczęła się poprawiać, szczególnie dzięki drugiej fali feminizmu[5].

Powieści Julijany Matanović są wyjątkowe ponieważ pisarka często odwołuje się do motywów autobiograficznych, które nadają im niepowtarzalny wydźwięk. Książka pt. Zašto sam vam lagala została napisana w roku 1997, pisarka miała wtedy 38 lat. Powieść ta jest szczególna, autorka dokładnie opisuje świat widziany oczami małej dziewczynki, która mimo swojego wieku ukazuje go bardzo świadomie. Matanović w wielu wywiadach wspomina,
że okres dzieciństwa był dla niej bardzo stresujący i ciężki, tym bardziej, że stosunki rodzinne były bardzo skomplikowane.

Historia przedstawiona w powieści jest głęboko przemyślana i przepracowana. Może być także dowodem na to, że Julijana Matanović w ten sposób pogodziła się ze swoją przeszłością.

Motywem, który wyróżnia tę książkę jest opisywanie wydarzeń z perspektyw dziecka, pisarka określa w ten sposób swoje odczucia i myśli, które są przemyśleniami dorosłej kobiety, a nie małej zagubionej w wielkim świecie dziewczynki.

Życie opisane w książce Zašto sam vam lagala jest odzwierciedleniem niełatwego dzieciństwa. Powieść zawiera wiele ważnych historii i wspomnień, które Matanović postanowiła zebrać w jedną całość. Książka składa się z czternastu opowiadań oraz przedmowy i podsumowania. Wszystkie rozdziały zawierają informacje  dotyczące rodziny oraz życia codziennego. Jest to powieść patchworkowa, złożona ze wspomnień autorki.

Ciężko jest określić, które historie opisane w powieści są prawdziwe, a które zostały stworzone w wyobraźni pisarki. Ona sama wiele razy powtarzała, że nie była pewna co wydarzyło się w rzeczywistości, a co było tylko wymysłem jej fantazji.

Prowokujący jest także tytuł Zašto sam vam lagala, który już na samym początku sugeruje czytelnikowi, że nie wszystko co zostało umieszczone w powieści jest prawdziwe. Miłośnik twórczości Julijany Matanović musi dokładnie przeanalizować wszystkie wiadomości umieszczone przez autorkę, niektóre z nich mogą być mylące. Dlatego warto odnieść się także do tekstów źródłowych, które zawierają sprawdzone informacje na temat życia pisarki.

Akcja powieści rozgrywa się na terenie Slawonii. W miejscu do, którego Julijana Matanović trafiła jako mała dziewczynka. To właśnie z tamtego okresu pojawia się najwięcej wspomnień. Ten czas szczególnie zapisał się w pamięci powieściopisarki. Rodzice bohaterki oddają ją pod opiekę ciotki i wuja. Historie opisane przez Matanović skupiają się głównie wokół domu, w którym zamieszkała, spędziła tam większość swojego życia, a wychowywana była przez ciotkę, która była dla niej przykładem, ale także surową i wymagającą kobietą,
z którą ciężką było nawiązać kontakt. Mimo to bohaterka uważała ją za wyjątkowo zdolną
i pracowitą.

Matanović opisała szczegółowo postać wuja, którego również podziwiała i który był dla niej ogromnym wsparciem podczas gdy biologiczni rodzice prawie w ogóle nie interesowali się córką. Bohaterka chciała zwracać się do niego słowami ojcze, jednak nie była wystarczająco odważna, aby to uczynić. Traktowała go jednak w taki sposób jakby był jej ojcem, natomiast on  zajmował się nią, tak jakby opiekował się swoją prawdziwą córką. Odważyła się nazwać go tatą w momencie, w którym umierał.

Dziecko rzadko widywało się z obojgiem rodziców, ponieważ byli po rozwodzie. Zdecydowanie lepszy kontakt miało z ojcem. We wspomnieniach bohaterki mężczyzna jawi się jako nieobecny lub jako ten, który nie chce utrzymywać kontaktu z córką. Spotykali się rzadko i przeważnie w weekendy, dlatego też dziewczynka traktowała go jak nieznajomego. 

Matka w życiu bohaterki była nieobecna, ciotka która opiekowała się dziewczynką ograniczyła ich kontakt do minimum. Dopiero po wielu latach kobiet znalazły wspólny język. Julijana Matanović wspomina, że jako dziecko miała do matki stosunek ambiwalentny, natomiast zmieniło się to kiedy urodziła córkę Magdalenę. Autorka książki w jednym
z wywiadów mówi, że kontakt z matką polepszył się kiedy kobieta była już dorosła. W książce pt. Zašto sam vam lagala, powieściopisarka wspomina swoją matkę, jednak robi to na tyle rzadko, że ciężko jest zrozumieć tą postać. Rolę rodzicielki odgrywała ciotka.

Dzieciństwo dziewczynki w domu wujostwa przebiegało dość beztrosko, mimo wielu problemów. Dorosłe życie zdawało się być bardzo odległe, a czas spędzony na zabawie wynagradzał wiele smutków. Bohaterka dobrze wspomina okres, w którym chodziła do szkoły, miała wtedy problemy z nauką, jednak była bardzo zdeterminowana i lubiła wszystko wiedzieć. Beztroskie dzieciństwo z jednej strony przepełnione zostało smutkiem i tęsknotą
za prawdziwym domem rodzinnym, z drugiej strony wuj i ciotka starali się zapewnić dziewczynce jak najlepsze życie. Co zostało docenione w dorosłym życiu. Bohaterka dobre wspomnienia i piękne przedmioty, które przypominały jej lata dziecięce zabrała ze sobą.

Dziewczynka spędzała wiele czasu ze swoimi rówieśnikami, miała wielu znajomych, którym pomagała w szkole. Była bardzo ambitnym dzieckiem.

Stosunki między dziećmi były dobre, a bohaterka szybko potrafiła odnaleźć się
w nowym towarzystwie. Matanović czas ten opisuje w książce pozytywnie.

Dzięki wujowi stała się silną, mądrą i wierzącą w siebie kobietą, która w dorosłym życiu potrafiła pogodzić się ze swoją przeszłością. Stosunki rodzinne miały ogromny wpływ na życie i psychikę dziewczynki. Mimo wszelkich problemów starała się ona dostosować do panujących zasad i otoczenia, stała się tez wyjątkowo dojrzała jak na swój wiek, chciała być też doceniana i kochana.

Świat ukazany w powieści pt. Zašto sam vam lagala, przedstawiony jest oczyma dziecka, jednak narracja prowadzona jest z punktu widzenia osoby dorosłej. Pisarka w ten sposób godzi się ze swoją przeszłością. Opisuje swoje wspomnienia i przepracowuje okres, który był dla niej traumatyczny. Jako dziecko ciężko było jej wiele rzeczy zrozumieć, jako osoba dorosła przedstawia te sytuacje w innym świetle. Wiele z nich w tamtym czasie wydawało się być nielogicznymi i nierozwiązalnymi, jednak zmiana perspektywy pozwoliła częściowo zrozumieć różne zachowania członków rodziny.

Bibliografia:

1. Dubisz S. (red.), Wielki Słownik Języka Polskiego PWN.
2. Lepan Štefančić S., Morala sam se opredjeljivati, nisam smjela u isto vrijeme voljeti i mamu i tetu koja me posvojila, dostęp w dniu: 23.02.2021,
   https://www.vecernji.hr/vijesti/morala-sam-se-opredjeljivati-nisam-smjela-u-isto-vrijeme-voljeti-i-mamu-i-tetu-koja-me-posvojila-1434167?fbclid=IwAR1qXGZfY8mY0PSWcgl-wSCDF-HCUmB4EEanGkP0vUR0BXuilm0TKndrkXg.
3. Matanović J., Zašto sam vam lagala, dostęp w dniu: 23.02.2021, https://kupdf.net/download/matanovi-juliana-zato-sam-vam-lagala_5d35d685e2b6f59e19dd1d7f_pdf.
4. Pekanec A., Literatura dokumentu osobistego kobiet. Ewolucja teorii, zmiany praktyk lekturowych.